Farmatsevtikada kontrakt ishlab chiqarish: soha biznes modeli qanday özgarmoqda va Özbekiston uchun qanday imkoniyatlar açilmoqda

Biznes

Farmatsevtika sohasining rivojlanishi nafaqat yangi dori vositalarini yaratish, balki ularni ishlab chiqarishni samarali tashkil etiş bilan ham bog‘liq. Aynan ishlab chiqarish bosqiçida dorining bozorga çiqiş muddatlari, investitsiyalar hajmi, sifat barqarorligi va zarur yetkazib beriş hajmlarini ta’minlaş imkoniyatlari belgilanadi.

Farmatsevtikada kontrakt ishlab chiqarish: soha biznes modeli qanday özgarmoqda va Özbekiston uchun qanday imkoniyatlar açilmoqda
Bayan Group kompaniyasi bosh direktori Sergey Beloborodov kontrakt ishlab chiqarish va dori vositalarini ishlab çiqiş modelini (CDMO — Contract Development and Manufacturing Organization) biznesni rivojlantirişning istiqbolli yö nal işlaridan biri sifatida baholaydi. Özbekiston uchun ushbu model farmatsevtika ishlab chiqarish bazasini mustahkamlaş va eksport salohiyatini kengaytirish vositasiga aylanishi mumkin.

CDMO nima va nima uchun bu modelga talab ortmoqda?

CDMO kompaniyalari farmatsevtika korxonalariga dori vositalarini ishlab çiqiş, texnologik moslaştiriş, roöyxatdan ötkazish va ishlab chiqarish böyiça xizmatlar taqdim etadi. Buyurtmaçi esa zavod qurish va uni saqlashga investitsiya kiritmasdan, öz brendi, mahsulotni ilgari surish, savdo va bozor bilan işlaşga e’tibor qaratishi mumkin.

Bunday model farmatsevtika sohasining an’anaviy tashkiliy tuzilishini özgartirmoqda. Ilgari köp kompaniyalar ishlab çiqiş va ishlab chiqarishdan tortib, mahsulotni ilgari surish hamda distribyutsiyagacha bö lgan barcha jarayonlarni öz nazoratida saqlaşga intilgan. Bugun esa bozor ishtirokçilari muayyan yö nal işlarga ixtisoslaşib, qolgan vazifalarni bajarishda hamkorlarni jalb qilmoqda.

CAPEX xalqaro körgazmasida sözga çiqqan Sergey Beloborodovning ta’kidlashicha, jahonda CDMO bozori yiliga taxminan 7 foizga ösmoqda. Bu farmatsevtika bozorining umumiy ös iş sur’atidan yuqori. Uning bahosiga köra, tabletka va ampulalarni ham öz içiga olgan dori shakllarining sezilarli qismi allaqaçon kontrakt ishlab chiqaruvçilar iştirokida tayyorlanmoqda.

Ushbu segmentdagi yirik xalqaro kompaniyalar qatoriga Lonza, Samsung Biologics, Catalent va Thermo Fisher Scientific (Patheon) kiradi. Ularning tajribasi kontrakt ishlab chiqarish endilikda boş ishlab chiqarish quvvatlaridan foydalanish usuli emas, balki mustaqil strategik yö nal işga aylanganini körsatadi.

Vaqt va investitsiyalar iqtisodiyoti

Öz farmatsevtika ishlab chiqarishini yo‘lga qöyish katta mablag‘ talab qiladi. Ishlab chiqarish maydonini qurish va uskunalar xarid qilişdan tashqari, kompaniya litsenziya olish va roöyxatdan ötkazish jarayonlaridan ötishi, sifat tizimini yaratishi, mutaxassislarni tayyorlashi hamda Zarur ishlab chiqarish amaliyoti (GMP) talablariga muvofiqlikni ta’minlashi kerak. Bu jarayonlarning barchasi vaqt va doimiy xarajatlarni talab etadi.

Kontrakt modeli dastlabki investitsiyalarni kamaytirish va mahsulotni tijorat aylanmasiga tezroq çiqarish imkonini beradi. Buyurtmaçi tayyor ishlab chiqarish maydoni, uskunalar, malakali jamoa va yo‘lga qöyilgan jarayonlardan foydalanadi. Ishga tuşiriş muddatlari muayyan preparat, hujjatlarning tayyorligi, roöyxatdan ötkazish tartiblari va texnologik talablarga bog‘liq. Biroq ayrim hollarda bu yöl öz zavodini qurishga qaraganda ança tezroq natija berishi mumkin.

Ushbu modelning afzalligi ixtisoslaşgan ishlab chiqaruvçining tajribasidan foydalanish imkoniyatida ham namoyon böladi. Bunday hamkor texnologik jarayonlar, sifat nazorati, hujjatlar va tartibga soluvchi talablar böyiça tajribaga ega. Buyurtmaçiga barcha zarur kompetensiyalarni öz kompaniyasida shakllantiriş shart emas. Shu orqali u resurslarini mahsulot portfelini rivojlantiriş va bozor bilan işlaşga yö naltirishi mumkin.

Bitta molekula — turli brendlar va strategiyalar

Kontrakt ishlab chiqarish bir xil faol moddaga ega preparatni bir neçta buyurtmaçi uchun turli savdo nomlari ostida ishlab çiqarish imkonini beradi. Bunda har bir kompaniya mahsulotni bozorda joylaştiriş, savdo kanallari va maqsadli auditoriyani mustaqil belgilaydi.

Masalan, bozor ishtirokçilaridan biri preparatlarni şifokorlar orasida ilgari surishga ixtisoslaşgan bölishi mumkin. Boshqasi dorixona tarmoqlari bilan işlaşda, yana biri esa davlat xaridlarida qatnaşişda ustunlikka ega böladi. Öz brendi va tijorat strategiyasi har bir kompaniyaga raqobat ustunligi mavjud bö lgan segmentda mahsulotni rivojlantirish imkonini beradi. Ishlab chiqaruvçi esa preparatni kelishilgan talablarga muvofiq tayyorlaydi.

Sergey Beloborodov bunga misol sifatida lizin asosidagi preparatlar bozorini keltirdi. Ushbu bozorda bitta mahsulotning turli savdo markalari mavjud. Uning bahosiga köra, bir neçta brendning paydo bölishi preparatning bozordagi ishtirokini kengaytirishi, raqobatni kuçaytirishi va natijada mahsulotning bemorlar uchun qulayligini oşirishi mumkin. Demak, kontrakt ishlab chiqarish xarajatlarni maqbullashtiriş vositasi bölish bilan birga, bozorni rivojlantirish mexanizmi ham hisoblanadi.

Ishlab chiqarish hamkorini qanday tanlaş kerak?

Hamkor tanlaşda faqat xizmat narxi va boş ishlab chiqarish quvvatlariga emas, balki kontrakt buyurtmalarining ishlab chiqaruvçi biznes modelidagi örniga ham e’tibor qaratish lozim.

Agar korxona, avvalo, öz savdo markalarini rivojlantirishga yö naltirilgan bölsa, boshqa kompaniyalarning buyurtmalariga kamroq e’tibor qaratilishi mumkin. Ishlab chiqarish yuklamasi yuqori bö lgan davrlarda ustuvorlik öz mahsulotlariga berilishi, kontrakt mijozlari uchun esa muddatlar va resurslar noaniq bölib qolishi ehtimoli mavjud.

Ishlab chiqaruvçini tanlaş mezonlari haqida gapirar ekan, Sergey Beloborodov bunday xavfdan ogohlantirdi: «Siz har doim uning öz preparatlaridan keyin ikkinçi-üçinçi örinda bölasiz».

Shu sababli strategik CDMO hamkor buyurtmaçilar bilan işlaş uchun alohida jamoaga, shaxsiy menejerlarga, ishlab chiqarishni şaffof rejalashtirish tizimiga va aniq yetkazib beriş muddatlariga ega bölishi kerak. Bunday modelda kontrakt mijoz tasodifiy qöşimça buyurtma manbai emas, balki uzoq muddatli hamkorlikning tölaqonli iştirokçisiga aylanadi.

Sifat tizimi, ishlab chiqarish maydonining texnik imkoniyatlari, muayyan dori shakllarini ishlab çiqarish tajribasi va yetkazib beriş barqarorligi ham muhim ahamiyatga ega. Ishlab chiqaruvçi nafaqat buyurtmani bajarish, balki mijoz brendining rivojlanishidan ham manfaatdor bölishi kerak.

«Mijoz brendining muvaffaqiyati — bizning muvaffaqiyatimiz, sizning ös işingiz — bizning ös işimiz», — deya ta’kidladi Bayan Group rahbari.

Tartibga solishdagi ö zgarishlar va Özbekiston imkoniyatlari

Kontrakt ishlab chiqarishning rivojlanishi nafaqat korxonalarning imkoniyatlariga, balki tartibga soluvchi muhitga ham bog‘liq. Farmatsevtika biznesi uchun davlat roöyxatidan ötkazish tartiblarining aniqligi, hujjatlarni körib çiqish muddatlarining oldindan ma’lum bölishi va mahalliy maydonlarda ishlab çiqarilgan preparatlarni bozorga çiqarish imkoniyati muhimdir.

Özbekistonda 2026-yil 26-fevraldan Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-noyabrdagi 738-son qarori bilan tasdiqlangan dori vositalarini davlat roöyxatidan ötkazishning yangilangan qoidalari kuçga kirdi. Ular umumiy roöyxatdan ötkazish tartibi va tan olish tartibini nazarda tutadi. Tan olish tartibi Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining WHO Listed Authorities roöyxatiga kiritilgan yoki yuqori darajadagi yetuklikka ega tartibga soluvchi organlar tomonidan ma’qullangan preparatlarga nisbatan qöllanadi. Ayrim toifadagi preparatlar uchun ustuvor roöyxatdan ötkazish imkoniyati ham belgilangan.

Soddalaştirilgan tartiblarni qöllash va preparatlarni turli savdo nomlari ostida roöyxatdan ötkazish qonunchilikda belgilangan muayyan şartlar va talablarga bog‘liq. Bu har qanday brendni bitta roöyxatdan ötkazish hujjati asosida avtomatik rasmiylaştiriş mumkinligini anglatmaydi.

Tartibga soluvchi mexanizmlarning takomillaşuvi mahalliy ishlab chiqaruvçilar va ularning hamkorlari uchun muhim. Aniq qoidalar yangi mahsulotlarni bozorga çiqarishni rejalashtirish, loyihalar iqtisodiyotini baholash va uzoq muddatli hamkorlikni yö lga qöyishni osonlaştiradi.

Özbekistonda CDMO yö nal işini rivojlantirish uchun zarur shart-şaroitlar mavjud: ichki bozor ösmoqda, farmatsevtika korxonalari faoliyat yuritmoqda, malakali mutaxassislar bor va mahalliy ishlab chiqarish orqali qo‘şni bozorlarga çiqish imkoniyati mavjud. Xalqaro sifat standartlariga rioya qilingan taqdirda, mahalliy ishlab chiqarish maydonlari nafaqat özbek kompaniyalari, balki mintaqani ishlab chiqarish bazasi sifatida körib çiqayotgan xorijiy hamkorlar uchun ham qiziqarli bölishi mumkin.

Bayan Group: kontrakt modelini rivojlantirish

Özbekistonda kontrakt ishlab chiqarishni rivojlantirayotgan kompaniyalardan biri — Uluğbek Boyanoviç Mamatqulov tomonidan asos solingan Bayan Group. Kompaniya ushbu yö nal işni biznesining strategik tarkibiy qismlaridan biri sifatida köradi.

Guruh ikkita ishlab chiqarish maydoniga ega bölib, ampulalar va infuzion eritmalarni öz içiga olgan steril suyuq dori shakllarini ishlab çiqarishga ixtisoslaşgan. Kontrakt buyurtmaçilari bilan işlaş uchun alohida jamoa shakllantirilgan. Kompaniya har yili preparatlar uchun öntadan ortiq yangi roöyxatdan ötkazish guvohnomasini oladi.

Kelgusidagi rejalar qatorida Yevropa Tiklanish va Taraqqiyot Banki kömagida ishlab chiqarish imkoniyatlarini kengaytirish bor. Kompaniya oldindan töldirilgan şpritslar (PFS) va flakonlar ishlab chiqarish liniyalariga investitsiya kiritish, şuningdek, qo‘şni mamlakatlardagi hamkorlar bilan aloqalarni kengaytirishni körib çiqmoqda. Bu xizmatlar portfelini kengaytirish va yanada köproq buyurtmaçiler bilan işlaş imkonini beradi.


Powered by Froala Editor

Do'stlar bilan ulashing