«TDT+» va TÜRKSOY: Rоsiyаnı türk dünyası bilan yaqinlaştirişning mümkün yöllari
Dunyo
Masala Qozoğiston prezidenti Qasim-Jomart Toqayevning Anqarada ötkazilgan TDT davlat rahbarlari va hukumatlari XIII sammitida Rоsiyаga kuzatuvçi maqomini berişni közda tutiş haqidagi taklifidan söng yana kun tartibiga çiqdi. Kreml matbuot kotibi Dmitriy Peskov bu taşabbusni ijobiy baholab, Rоsiyаnı taşkilotga qöşiliş ehtimolini «maqsadga muvofiq va tabiiy» deb atadi. Zorlu Anadolu agentligiga bergan izohida masalaga munosabat bildirdi. Türkinform bilan suhbatlaşgan, TDTga yaqin manbalar esa hamkorlik formatlarini belgilovçi huquqiy talablarni bayon qildi.
Zorluning aytişiça, TDTga nafaqat Rоsiyа, balki boşqa davlatlar ham qiziqiş bildirmoqda. U bu e’tibor ortişining omillaridan biri sifatida Şarq va Ğarb örtasidagi öqda türk davlatlarining strategik ahamiyati kuçayib borayotganini qayd etdi. Bunda Örta koridorning rivojlanişi muhim örin tutadi: mazkur yönaliş xalqaro hamkorlarning mintaqaga e’tiborini oşirib, taşkilot bilan muloqotga intilişini kuçaytirmoqda.
Rоsiyа bilan aloqalar haqida gapirar ekan, Zorlu türk dunyosi va mamlakatdagi millionlab aholi örtasidagi tarixiy hamda etnik ildizlarni ta’kidladi. U Tatariston, Başqirdiston, Yoqutiston va boşqa hududlarni alohida tilga olib, ularda çuqur madaniy aloqalar mavjudligini qayd etdi. Uning fikriça, Rоsiyа bilan madaniy muloqot tabiiy hamkorlik yönalışidir. Şu bilan birga, Zorlu TDT til, tarix va madaniyat umumiyligi hamda ixtiyoriylik tamoyiliga asoslangan mustaqil türk davlatlari hamkorlik mexanizmi ekanini eslatdi. A’zolikning asosiy mezonlari Naxçıvan kelişuvida belgilangan.
Kuzatuvçi maqomini oliş uçun esa alohida şartlar mavjud. 2021-yili Istanbulda qabul qilingan hujjatga köra, bunday maqomga da’vogar davlat türk tillaridan biri yoki ularga qarindoş tilni davlat yoxud rasmiy til sifatida tan olişi kerak. Bu til faqat ayrim hududlarda emas, balki mamlakatning butun hududida rasmiy iş yuritişda qöllanilişi lozim.
TDTga yaqin manbalar Rоsiyа hududida tatar, başqird, yoqut va boşqa türk tillari tarqalganini, biroq ulardan heç biri federal darajada rasmiy til maqomiga ega emasligini ta’kidlaydi. Tatariston va Başqirdistonda tegişli tillarning rasmiy maqomga egaligi taşkilot mezonini bajariş uçun yetarli hisoblanmaydi. Nazariy jihatdan türk tillaridan biriga butun federatsiya miqyosida rasmiy maqom berilişi ariza topşiriş uçun huquqiy asos yaratişi mumkin. Biroq Türkinform manbalari bunday konstitutsiyaviy yoki huquqiy özgarişlar ehtimolini juda past deb baholaydi.
Muqobil yöl sifatida ö‘tgan yili uçinçi davlatlar bilan moslaşuvçan hamkorlik qiliş uçun qabul qilingan «TDT Plyus» mexanizmi kö‘rib çiqilmoqda. Bu format hamkorlarni faqat türk davlatlari bilan çeklamaydi va Rоsiyа, AQŞ, Xitoy hamda Yevropa Ittifoqi mamlakatlari bilan ham aloqalarni rivojlantiriş imkonini beradi. Zorluning aytişiça, uçinçi davlatlar bilan yuqori darajadagi uçraşuvlar barça a’zo davlatlarning umumiy roziligi asosida ötkazilişi mumkin. Hamkor davlatlar taşqi işlar vazirlari uçraşuvlariga taklif qilinib, umumiy kun tartibi va ö‘zaro manfaatli yönalışlarni muhokama qilişi mumkin. Demak, kuzatuvçi maqomisiz ham institutsional aloqalarni yölga qö‘yiş imkoni mavjud.
Yana bir variant — muayyan soha yoki loyihalar doirasidagi hamkorlik. Manbalar istiqbolli yönalışlar sifatida çorvaçilik, axborot texnologiyalari va sun’iy intellektni tilga oladi. Kuzatuvçi maqomidan farqli ravişda, bunday hamkorlik uçun til mezoni belgilanmagan. Bu TDTga öz institutsional ayniyatini saqlagan holda xalqaro hamkorlikni kengaytiriş imkonini beradi.
Zorlu, şuningdek, 1993-yilda taşkil etilgan Xalqaro türk madaniyati taşkiloti (TÜRKSOY) orqali madaniy hamkorlikni qayta tiklaşni taklif qildi. Uning aytişiça, Oltoy, Tuva, Çuvaşiya, Başqirdiston, Yoqutiston va Tatariston TÜRKSOY faoliyatida kuzatuvçi sifatida qatnaşgan. Biroq 2015-yilda Rösiyä qarori bilan uşbu respublikalarning taşkilot bilan hamkorligi amalda muzlatilgan. Şundan beri uçraşuvlar va qö‘şma tadbirlar ö‘tkazilmagan.
Türkinform manbalari TÜRKSOY faoliyatiga nisbatan çeklovlarni 2015-yilda samolyot bilan boğliq voqeadan keyin Rоsiyа va Türkiyä örtasida yuzaga kelgan inqiroz bilan boğladi. Ularning fikriça, çeklovlarning bekor qilinişi Moskvaning türk dunyosi bilan institutsional aloqalarni rivojlantirişga tayyorligini kö‘rsatuvçi aniq qadam bö‘lişi mumkin. Bunday yaqinlaşuv diplomatik aloqalardan taşqari, Rоsiyа hududida yaşovçi türk xalqlari bilan madaniy va ijtimoiy loyihalarni ham qamrab olişi mumkin.
Rоsiyа bilan aloqalar haqida gapirar ekan, Zorlu türk dunyosi va mamlakatdagi millionlab aholi örtasidagi tarixiy hamda etnik ildizlarni ta’kidladi. U Tatariston, Başqirdiston, Yoqutiston va boşqa hududlarni alohida tilga olib, ularda çuqur madaniy aloqalar mavjudligini qayd etdi. Uning fikriça, Rоsiyа bilan madaniy muloqot tabiiy hamkorlik yönalışidir. Şu bilan birga, Zorlu TDT til, tarix va madaniyat umumiyligi hamda ixtiyoriylik tamoyiliga asoslangan mustaqil türk davlatlari hamkorlik mexanizmi ekanini eslatdi. A’zolikning asosiy mezonlari Naxçıvan kelişuvida belgilangan.
Kuzatuvçi maqomini oliş uçun esa alohida şartlar mavjud. 2021-yili Istanbulda qabul qilingan hujjatga köra, bunday maqomga da’vogar davlat türk tillaridan biri yoki ularga qarindoş tilni davlat yoxud rasmiy til sifatida tan olişi kerak. Bu til faqat ayrim hududlarda emas, balki mamlakatning butun hududida rasmiy iş yuritişda qöllanilişi lozim.
TDTga yaqin manbalar Rоsiyа hududida tatar, başqird, yoqut va boşqa türk tillari tarqalganini, biroq ulardan heç biri federal darajada rasmiy til maqomiga ega emasligini ta’kidlaydi. Tatariston va Başqirdistonda tegişli tillarning rasmiy maqomga egaligi taşkilot mezonini bajariş uçun yetarli hisoblanmaydi. Nazariy jihatdan türk tillaridan biriga butun federatsiya miqyosida rasmiy maqom berilişi ariza topşiriş uçun huquqiy asos yaratişi mumkin. Biroq Türkinform manbalari bunday konstitutsiyaviy yoki huquqiy özgarişlar ehtimolini juda past deb baholaydi.
Muqobil yöl sifatida ö‘tgan yili uçinçi davlatlar bilan moslaşuvçan hamkorlik qiliş uçun qabul qilingan «TDT Plyus» mexanizmi kö‘rib çiqilmoqda. Bu format hamkorlarni faqat türk davlatlari bilan çeklamaydi va Rоsiyа, AQŞ, Xitoy hamda Yevropa Ittifoqi mamlakatlari bilan ham aloqalarni rivojlantiriş imkonini beradi. Zorluning aytişiça, uçinçi davlatlar bilan yuqori darajadagi uçraşuvlar barça a’zo davlatlarning umumiy roziligi asosida ötkazilişi mumkin. Hamkor davlatlar taşqi işlar vazirlari uçraşuvlariga taklif qilinib, umumiy kun tartibi va ö‘zaro manfaatli yönalışlarni muhokama qilişi mumkin. Demak, kuzatuvçi maqomisiz ham institutsional aloqalarni yölga qö‘yiş imkoni mavjud.
Yana bir variant — muayyan soha yoki loyihalar doirasidagi hamkorlik. Manbalar istiqbolli yönalışlar sifatida çorvaçilik, axborot texnologiyalari va sun’iy intellektni tilga oladi. Kuzatuvçi maqomidan farqli ravişda, bunday hamkorlik uçun til mezoni belgilanmagan. Bu TDTga öz institutsional ayniyatini saqlagan holda xalqaro hamkorlikni kengaytiriş imkonini beradi.
Zorlu, şuningdek, 1993-yilda taşkil etilgan Xalqaro türk madaniyati taşkiloti (TÜRKSOY) orqali madaniy hamkorlikni qayta tiklaşni taklif qildi. Uning aytişiça, Oltoy, Tuva, Çuvaşiya, Başqirdiston, Yoqutiston va Tatariston TÜRKSOY faoliyatida kuzatuvçi sifatida qatnaşgan. Biroq 2015-yilda Rösiyä qarori bilan uşbu respublikalarning taşkilot bilan hamkorligi amalda muzlatilgan. Şundan beri uçraşuvlar va qö‘şma tadbirlar ö‘tkazilmagan.
Türkinform manbalari TÜRKSOY faoliyatiga nisbatan çeklovlarni 2015-yilda samolyot bilan boğliq voqeadan keyin Rоsiyа va Türkiyä örtasida yuzaga kelgan inqiroz bilan boğladi. Ularning fikriça, çeklovlarning bekor qilinişi Moskvaning türk dunyosi bilan institutsional aloqalarni rivojlantirişga tayyorligini kö‘rsatuvçi aniq qadam bö‘lişi mumkin. Bunday yaqinlaşuv diplomatik aloqalardan taşqari, Rоsiyа hududida yaşovçi türk xalqlari bilan madaniy va ijtimoiy loyihalarni ham qamrab olişi mumkin.
Powered by Froala Editor